چنين فرق باريكى مىنهاده‌اند يا نه ؟ - و اللّه سبحانه و تعالى أعلم و علمه أتمّ و أحكم . به هر روى ، بندهء مصحّح از تكميلات و تصحيحات كاتب نسخه در حواشي بهرهء بسيار برده ، ولى اگر تصحيح به خطّ ديگرى برده ، راه احتياط پيموده و لزوما تفاوت خطّ متن يا حاشية را - خواه آن تصحيح مقبول مصحّح بوده باشد ، خواه نه - به خواننده يادآور گرديده است . كاتبان دستنوشتهاى إسلامي عادت داشتند يادداشتى در گوشهء چپ پائينى روى دوم هر ورق بگذارند كه شامل يكى دو كلمهء آغاز ورق سپسين بود . اين يادداشت به كار تنظيم أوراق مىآمده و مىآيد و با مدد جستن از آن توالى أوراق نسخ را حفظ مىنموده‌اند . طرفه آنكه نگارندهء اين سطور بارها از اين يادداشتها در قرائت آغاز صفحهء سپسين كه ناخوانا شده بود يارى گرفت - جزى اللّه الكاتب خير الجزاء . كوشش بنيادين بنده در پژوهش حاضر ، بيشتر مبتنى بر اداى رسالتي مصحّحانه ، بويژه در تصحيح تك نسخه‌اى ، بوده كه متأسّفانه بسيارى از پژوهشگران و مصحّحان معاصر بدان بذل عنايت نمىكنند ، بلكه آن را اعتباري و أرجى نمىنهند . آن رسالت مصحّحانه ، اين است كه مصحّح نبايد در متنى كه بر خواننده عرضه مىكند ، او را از دستنوشت مبناى تصحيح به طرف زمان حال سوق دهد ، بلكه بايد تا مىتواند او را از دستنوشت مبنا به سوى زمانهاى دور تر از دستنوشت ، و نزديك‌تر به متن تراويده از قلم ماتن ببرد . يعنى مصحّح نبايد متن را « نو » بسازد ؛ وظيفهء مصحّح آن است كه - در حدّ وسع خود - نوشدگيها و دستبردهاى رفته در متن را بزدايد و به اصل قديم نزديك سازد ؛ و اگر نتوانست متن را به حال خود باقى بگذارد و در آن تصرّفى نكند كه متن مصحّح حتى از همان زمان دستنوشت نيز پيش بيايد و متأخّرتر شود و دستبردى بر دستبردهاى كاتبان و تصرّف پيشگان افزوده گردد ! - هر چند آن تصرّف و دستبرد به مذاق خواننده خوش آيد ! اين طريقه ، اگر چه بر بنيادهاى استوار دانش متن شناسى مبتنى و متّكى است ، معمولا به سبب دشواريهاى بسيار و عامه‌پسند نبودن دستاوردهايش ، مطرود و متروك است . يكى از اين دشواريهاى دم گسل تصحيح متون ، پى گرفتن راهى دانشورانه در